Skip to main content

Diolch i’w gysylltiad â’r Nadolig, a’i ymddangosiad ar gardiau ac addurniadau, mae’n debyg mai Uchelwydd yw un o’n rhywogaethau brodorol mwyaf cyfarwydd ni. Mae’r cysylltiad hwn hefyd yn golygu bod y ‘planhigyn cusanu’ yn cael ei gynaeafu mewn sypiau enfawr bob blwyddyn hefyd ar gyfer addurniadau tymhorol. Mae’n debyg bod y traddodiad hwn yn deillio o hanes maith o ddefnydd mewn defodau, a allai fod wedi dechrau gyda’r derwyddon Celtaidd.

Mae’n cael ei weld fel symbol o ffrwythlondeb, cariad, a heddwch ar draws diwylliannau Ewropeaidd. Fodd bynnag, mae’n ymddangos bod y traddodiad cusanu ei hun wedi datblygu’n fwy diweddar, yn y 18fed ganrif efallai.

Mwy am Uchelwydd

Ond beth am y planhigyn yn y gwyllt? Er bod ganddo ddosbarthiad eang yn y DU, mae’n eithaf prin mewn llawer o ardaloedd. Mae ei helaethrwydd mwyaf wedi’i glystyru’n gryf o amgylch ardaloedd y gororau rhwng Cymru a Lloegr.

Yn wir, dyma flodyn sirol Swydd Henffordd hefyd, lle gallwch ddod o hyd i Warchodfa Natur Fferm Joan’s Hill. Yma, mae cysylltiad cryf rhyngddo a pherllannau ffrwythau’r ardal, er ei fod yn tyfu ar amrywiaeth eang o goed collddail fel poplys a phisgwydd yn ogystal â rhywogaethau perllan.

Bywyd planhigyn parasitig

Mae uchelwydd yn ‘lled-barasit gorfodol’ y coed y mae’n tyfu arnyn nhw: hynny yw, nid yw’n tyfu ar goed fel gwestai corfforol yn unig. Mewn gwirionedd ni all oroesi heb y symbiosis biolegol sydd ganddo â’r goeden mae’n byw arni, er ei fod hefyd yn cwblhau ffotosynthesis. Felly sut mae’r berthynas hon yn gweithio?

Mae uchelwydd yn cynhyrchu hadau mewn aeron gwyn – sy’n anarferol ynddo’i hun, gan mai dyma ein hunig blanhigyn brodorol sydd ag aeron gwyn gwirioneddol. Mae’r hadau’n cael eu gwasgaru yn y dirwedd gan adar, fel brychion (yn eu tail) a Theloriaid Penddu (sy’n symud hadau yn fecanyddol ar eu cyrff).

Mae’r ddau lwybr yn caniatáu i hadau lynu wrth goed newydd, ac os yw’r lleoliad yn addas, maen nhw’n egino yno. Mae’r eginblanhigion ifanc sy’n dod i’r amlwg yn ffotosynthetig, ac felly yn y cyfnod cynnar hwn nid ydynt yn dibynnu ar y goeden.

Wrth i’r eginblanhigion dyfu, mae ambell un yn treiddio i risgl y goeden ac yn cysylltu â’r meinwe oddi tanodd – dechrau’r berthynas barasitig. Ym mlwyddyn gyntaf y planhigyn, mae ei gysylltiadau â meinweoedd y goeden eisoes yn darparu dŵr a maethynnau mwynau hanfodol iddo.

Dim ond wedyn, dros yr ychydig flynyddoedd dilynol, mae’r planhigyn yn dechrau tyfu’n araf iawn. Mae uchelwydd yn blanhigyn bythol sy’n byw yn hir.

Sut mae parasitiaeth yn gweithio?

Mae parasitiaeth yn fath o symbiosis lle mae un partner yn elwa ar draul y llall. Mae uchelwydd yn ffynnu oherwydd y goeden, ond nid yw’r gwrthwyneb yn wir. Os oes gan goeden lawer o Uchelwydd, gall effeithio’n eithaf difrifol ar y goeden yn y pen draw, gan rwystro tyfiant, ac, er enghraifft, ei gwneud yn fwy agored i sychder o ganlyniad i golli dŵr.

Mae parasitiaeth wedi esblygu sawl gwaith yn wahanol ar draws y byd planhigion. Mae’r blodyn mwyaf yn y byd, Rafflesia arnoldii, yn flodyn i barasit. Mae coeden gonwydd barasitig, Parasitaxus usta, sy’n tyfu yng Nghaledonia Newydd, ac mae Hydnora africana yn edrych fel ei fod yn perthyn i ffilm ffuglen wyddonol.

Darganfod mwy o blanhigion parasitig yn y DU

Yn y DU mae gennym ni gyfoeth o blanhigion parasitig a lled-barasitig sy’n cael maethynnau yn uniongyrchol o blanhigion eraill, yn ogystal â chriw o rywogaethau o blanhigion sy’n dwyn eu maethynnau naill ai’n gyfan gwbl neu’n rhannol o ffyngau.

  • Mae gennym ni 21 o wahanol rywogaethau o effros, Euprasia, yn y DU. Mae rhai, fel Euphrasia cambrica, i’w gweld yma ac yn unman arall yn y byd. Mae’n well edrych ar harddwch blodau effros gyda lens llaw. Gellir gweld rhai rhywogaethau o effros yn helaeth yn ystod yr haf mewn gwarchodfeydd natur fel Caeau Tan y Bwlch yng Ngogledd Cymru. Yma gallwch ddod o hyd i’r Euphrasia monticola prin ochr yn ochr â miloedd o Degeirianau Llydanwyrdd.
  • Mae gennym ni 14 o rywogaethau gwahanol o orfanadl ac mae llawer ohonyn nhw’n cysylltu ag un rhywogaeth gynhaliol yn unig, neu nifer bach iawn o rywogaethau cynhaliol. Mae gorfanadl yn blanhigion ysblennydd ac yn cystadlu â llawer o’n tegeirianau ni am harddwch – mae’n werth mynd allan a cheisio gweld rhai ohonyn nhw. Mae’n debyg mai’r rhai hawsaf i’w darganfod yw’r Gorfanadl Eiddew neu’r Gorfanadl Cyffredin.
  • Os ydych chi’n digwydd bod ym maes parcio eich archfarchnad leol, mae’n werth cadw llygad am yr amrywiaeth o orfanadl sydd wedi ei ddisgrifio o’r newydd, Orobanche minor heliophila. Dim ond yn 2020 y cydnabuwyd yr amrywiaeth yma o Orobanche minor yn y DU. Dim ond gyda llwyn o Seland Newydd o’r enw Brachyglottis × jubar, ‘Golau’r haul’, sy’n cael ei blannu’n aml mewn meysydd parcio y mae’r planhigyn hwn i’w gael.
  • Mae gennym ni ddwy rywogaeth o ddeintlys yma hefyd – mae un, Lathraea squamaria, yn frodorol ac yn cysylltu â choed Cyll; cyflwynwyd y llall, Lathraea clandestine, fel planhigyn gardd a bydd yn fodlon bod yn barasit ar sawl coeden a llwyn gwahanol heb wneud unrhyw niwed difrifol iddynt.
  • Mae cribell felen, Rhinanthus minor (crëwr y ddôl), yn lled-barasitig ac rydym yn defnyddio’r nodwedd yma mewn dolydd blodau gwyllt i leihau egni’r glaswellt ac i fod o fudd i’r planhigion eraill. Ei berthynas yw Rhinanthus angustifolius sydd bellach yn brin iawn yn y DU. Mae effros, gliniogai, melog y cŵn a gorudd yn cyflawni’r un rôl â’r gribell felen hefyd mewn dolydd a choetiroedd.
  • Mae’n bosibl mai’r planhigion parasitig tebycaf i fampir sydd gennym ni yn y DU yw’r llindag, Cuscuta. Mae tair rhywogaeth o lindag i’w canfod yma, dwy frodorol ac un wedi’i chyflwyno. Pan fyddan nhw’n egino, maen nhw’n gallu ‘arogli’ eu rhywogaethau o blanhigion cynhaliol cyn clymu o’u hamgylch ac wedyn treiddio i goesynnau’r planhigyn cynnal i echdynnu maethynnau gyda strwythurau tebyg i hawstoriwm sy’n amsugno dŵr neu faethynnau o’r planhigyn cynnal.
  • Mae llawer o degeirianau fel Neottia nidus-avis, Tegeirian Nyth Aderyn, a pherthnasau grug fel Monotropa hypopitys, sef Cytwf, yn echdynnu eu holl faethynnau o ffyngau heb roi dim byd yn ôl i’w planhigyn cynnal. Mae hwn yn fath o barasitiaeth sy’n cael ei alw yn myco-heterotroffi.

Learn more about plants

Meryw ar y Copaon: Fforest Troedfedd o Uchder

Meryw ar y Copaon: Fforest Troedfedd o Uchder

Cyfle i ddarganfod y coetiroedd cam, cnotiog ar gopaon uchaf, gwylltaf Cymru, wrth i Robbie Blackhall-Miles ddatgelu cyfrinachau coetiroedd bach ond hudolus Eryri, sef Meryw a Helyg Bach.

Why the Wild Leek is a Symbol of Wales

Why the Wild Leek is a Symbol of Wales

The Wild Leek has been a symbol of Wales for so long that its stories date back to St David himself.

Mistletoe: Why the Kissing Plant is a Parasite

Mistletoe: Why the Kissing Plant is a Parasite

Discover Mistletoes unusual way of surviving, alongside a host of other fascinating parasitic plants, in this in-depth read.

Wedi fy ysbrydoli gan Couch to 10 Mosses Lief Bersweden ar Twitter, fe wnes i benderfynu rhoi cynnig arni a dysgu adnabod rhai mwsoglau a llysiau’r afu fy hun, yn annibynnol, ar fy nheithiau cerdded.

Rydw i wedi bod â diddordeb erioed mewn adnabod planhigion, hyd yn oed yn blentyn. Fel oedolyn, rydw i nawr yn gallu adnabod y rhan fwyaf o’r rhywogaethau cyffredin yn fy ardal, ond mae llawer iawn i’w ddysgu o hyd. Roedd bryoffytau, sy’n cael eu hadnabod fel mwsoglau a llysiau’r afu, yn fwy fyth o ddirgelwch i mi.

Roeddwn i bob amser wedi gwerthfawrogi estheteg eu clogynnau gwyrdd meddal sy’n gorchuddio coetir llaith, a gwytnwch llwyr y rhywogaethau bychain, twmpathog sy’n byw yn amodau garw ein waliau cerrig sy’n cynhesu yn yr heulwen.

Roedd eu henwi, fodd bynnag, bob amser yn teimlo fel celfyddyd a oedd y tu hwnt i fy nghyrraedd i

Cynghorion adnabod Lizzie ar gyfer dechreuwyr

Y cam cyntaf yw gweld dim ond 1 neu 2 o rywogaethau diddorol ond toreithiog pan rydych chi allan am dro, ac wedyn dod â darn bach iawn ohonyn nhw adref i’w ‘allweddu’ – gan ddefnyddio canllaw adnabod i adnabod y rhywogaeth.

Dyma rai cynghorion sydd wedi fy helpu i, ar gyfer pan fyddwch chi wedi gweld eich rhywogaeth gyntaf o fwsogl.

1. Rhowch gynnig arni

Peidiwch â bod ofn! Mae gan fwsoglau a llysiau’r afu ychydig o enw am fod yn anodd, ond mae’n llawer o hwyl pan fyddwch chi’n mynd ati. Mae edrych ychydig yn agosach drwy lens llaw hefyd yn datgelu lefelau cwbl newydd o gymhlethdod a harddwch yn y planhigion gogoneddus yma.

2. Dod o hyd i ganllaw adnabod

Mae’r 2 gyhoeddiad yma wedi bod yn hynod ddefnyddiol fel canllawiau adnabod: ‘Mosses and Liverworts of Britain and Ireland’ gan Gymdeithas Fryolegol Prydain ydi’r llyfr rydw i wedi bod yn ei ddefnydio ar gyfer allweddu samplau, ac wrth gwrs mae lens llaw yn hanfodol.

Rydw i hefyd wedi canfod bod y llyfryn ‘A Field Guide to Bryophytes’ gan yr Ymddiriedolaeth Adfer Rhywogaethau wedi bod yn ddefnyddiol ar gyfer adnabod yn gyflym rai o’r rhywogaethau mwyaf cyffredin yr oeddwn yn debygol o ddod ar eu traws yn seiliedig ar gynefin.

3. Mae’n naturiol gwneud camgymeriadau

Mae gwneud camgymeriadai a mynd yn styc wedi bod yn rhan anochel o fod yn ddechreuwr. Rydw i wedi darganfod bod ap ffôn symudol Google Lens – er ei fod yn wael am adnabod rhywogaethau, weithiau’n gallu gwneud digon i fy nhywys i gyfeiriad newydd os ydw i wedi mynd yn anghywir yn gynnar yn yr allweddu.

Carmarthenshire road bank 08-10-23

4. Dysgu oddi wrth bobl eraill

Bydd arweinlyfr yn mynd â chi at y rhywogaeth iawn, ond ni fydd bob amser yn dweud wrthych chi pa un neu ddwy nodwedd yw’r hawsaf i’w gweld yn y maes – bydd arbenigwr yn eich helpu chi i ddysgu’r llwybr byr hwnnw’n llawer cyflymach.

Mae fy nghofnodwr sirol i, Sam Bosanquet, wedi bod yn hynod amyneddgar a chymwynasgar. Gallai eich cofnodwr sirol lleol fod â mynediad at fapiau dosbarthu fel Fflora Sirol Sir Gaerfyrddin gan Sam, sy’n dda ar gyfer gwirio – chwiliwch am eich cofnodwr sirol yma.

Rydw i hefyd wedi ymuno â Chymdeithas Fryolegol Prydain yn ddiweddar, sy’n rhoi mynediad i mi at grwpiau a digwyddiadau cofnodi cefnogol.

 

5. Cofleidio’r tymhorau

Rydw i hefyd wedi gorfod derbyn bod fy nysgu i’n dymhorol – ond un o’r pethau gwych am fwsoglau a llysiau’r afu yw eu bod nhw wedi rhoi pethau newydd i mi eu gwneud tua diwedd y flwyddyn.

Mwynhau eich taith ddysgu

Weithiau mae’n teimlo fel un cam ymlaen a dau gam yn ôl, gydag enwau hir a nodweddion cymhleth rydw i’n cael anhawster eu cadw yn fy ymennydd. Fodd bynnag, mae ei chofleidio fel proses araf wedi golygu ei bod wedi bod yn hwyl bob amser.

Rydw i’n graddol wella o ran adnabod rhai o’r rhywogaethau mwyaf cyffredin yn y maes, a bob hyn a hyn, rydw i’n llenwi bwlch ar y mapiau dosbarthu hyd yn oed – sy’n helpu i warchod y rhywogaethau yma ar gyfer y dyfodol.

Mae gwir angen mwy o eiriolwyr a chofnodwyr ar gyfer bryoffytau. Felly, os ydych chi wedi meddwl am roi cynnig arni erioed, ond wedi meddwl eu bod nhw braidd yn heriol – peidiwch! Gosodwch darged o 10 i chi’ch hun a rhowch gynnig arni. Pwy a ŵyr i ble fydd yn mynd â chi nesaf?

 

Rhywogaeth neu ddwy i chwilio amdanyn nhw

Mwy o ffyrdd o gymryd rhan

Beth ydi’r Mwsogl yma: Cynghorion Adnabod i Ddechreuwyr

Beth ydi’r Mwsogl yma: Cynghorion Adnabod i Ddechreuwyr

Yn 2022 wynebodd Lizzie Wilberforce yr her o geisio dysgu adnabod rhai o rywogaethau mwyaf cyffredin Prydain o fwsoglau a llysiau’r afu, ger ei chartref yng ngorllewin llaith a mwsoglyd Cymru.

How to Identify Waxcap Fungi
A red fungi growing in grass

How to Identify Waxcap Fungi

Grasslands like meadows and parks are not just home to wildflowers, they are also an important habitat for waxcap fungi.

Let it Bloom June: No Mow May is Over, What’s Next?
A meadow with Oxeye daisies, lush green grass and woodlands in the background

Let it Bloom June: No Mow May is Over, What’s Next?

Plantlife's Road Verges Advisor Mark Schofield reveals how to keep your thriving No Mow May flowering lawn blossoming into June.