Skip to main content

Wedi fy ysbrydoli gan Couch to 10 Mosses Lief Bersweden ar Twitter, fe wnes i benderfynu rhoi cynnig arni a dysgu adnabod rhai mwsoglau a llysiau’r afu fy hun, yn annibynnol, ar fy nheithiau cerdded.

Rydw i wedi bod â diddordeb erioed mewn adnabod planhigion, hyd yn oed yn blentyn. Fel oedolyn, rydw i nawr yn gallu adnabod y rhan fwyaf o’r rhywogaethau cyffredin yn fy ardal, ond mae llawer iawn i’w ddysgu o hyd. Roedd bryoffytau, sy’n cael eu hadnabod fel mwsoglau a llysiau’r afu, yn fwy fyth o ddirgelwch i mi.

Roeddwn i bob amser wedi gwerthfawrogi estheteg eu clogynnau gwyrdd meddal sy’n gorchuddio coetir llaith, a gwytnwch llwyr y rhywogaethau bychain, twmpathog sy’n byw yn amodau garw ein waliau cerrig sy’n cynhesu yn yr heulwen.

Roedd eu henwi, fodd bynnag, bob amser yn teimlo fel celfyddyd a oedd y tu hwnt i fy nghyrraedd i

Cynghorion adnabod Lizzie ar gyfer dechreuwyr

Y cam cyntaf yw gweld dim ond 1 neu 2 o rywogaethau diddorol ond toreithiog pan rydych chi allan am dro, ac wedyn dod â darn bach iawn ohonyn nhw adref i’w ‘allweddu’ – gan ddefnyddio canllaw adnabod i adnabod y rhywogaeth.

Dyma rai cynghorion sydd wedi fy helpu i, ar gyfer pan fyddwch chi wedi gweld eich rhywogaeth gyntaf o fwsogl.

1. Rhowch gynnig arni

Peidiwch â bod ofn! Mae gan fwsoglau a llysiau’r afu ychydig o enw am fod yn anodd, ond mae’n llawer o hwyl pan fyddwch chi’n mynd ati. Mae edrych ychydig yn agosach drwy lens llaw hefyd yn datgelu lefelau cwbl newydd o gymhlethdod a harddwch yn y planhigion gogoneddus yma.

2. Dod o hyd i ganllaw adnabod

Mae’r 2 gyhoeddiad yma wedi bod yn hynod ddefnyddiol fel canllawiau adnabod: ‘Mosses and Liverworts of Britain and Ireland’ gan Gymdeithas Fryolegol Prydain ydi’r llyfr rydw i wedi bod yn ei ddefnydio ar gyfer allweddu samplau, ac wrth gwrs mae lens llaw yn hanfodol.

Rydw i hefyd wedi canfod bod y llyfryn ‘A Field Guide to Bryophytes’ gan yr Ymddiriedolaeth Adfer Rhywogaethau wedi bod yn ddefnyddiol ar gyfer adnabod yn gyflym rai o’r rhywogaethau mwyaf cyffredin yr oeddwn yn debygol o ddod ar eu traws yn seiliedig ar gynefin.

3. Mae’n naturiol gwneud camgymeriadau

Mae gwneud camgymeriadai a mynd yn styc wedi bod yn rhan anochel o fod yn ddechreuwr. Rydw i wedi darganfod bod ap ffôn symudol Google Lens – er ei fod yn wael am adnabod rhywogaethau, weithiau’n gallu gwneud digon i fy nhywys i gyfeiriad newydd os ydw i wedi mynd yn anghywir yn gynnar yn yr allweddu.

Carmarthenshire road bank 08-10-23

4. Dysgu oddi wrth bobl eraill

Bydd arweinlyfr yn mynd â chi at y rhywogaeth iawn, ond ni fydd bob amser yn dweud wrthych chi pa un neu ddwy nodwedd yw’r hawsaf i’w gweld yn y maes – bydd arbenigwr yn eich helpu chi i ddysgu’r llwybr byr hwnnw’n llawer cyflymach.

Mae fy nghofnodwr sirol i, Sam Bosanquet, wedi bod yn hynod amyneddgar a chymwynasgar. Gallai eich cofnodwr sirol lleol fod â mynediad at fapiau dosbarthu fel Fflora Sirol Sir Gaerfyrddin gan Sam, sy’n dda ar gyfer gwirio – chwiliwch am eich cofnodwr sirol yma.

Rydw i hefyd wedi ymuno â Chymdeithas Fryolegol Prydain yn ddiweddar, sy’n rhoi mynediad i mi at grwpiau a digwyddiadau cofnodi cefnogol.

 

5. Cofleidio’r tymhorau

Rydw i hefyd wedi gorfod derbyn bod fy nysgu i’n dymhorol – ond un o’r pethau gwych am fwsoglau a llysiau’r afu yw eu bod nhw wedi rhoi pethau newydd i mi eu gwneud tua diwedd y flwyddyn.

Mwynhau eich taith ddysgu

Weithiau mae’n teimlo fel un cam ymlaen a dau gam yn ôl, gydag enwau hir a nodweddion cymhleth rydw i’n cael anhawster eu cadw yn fy ymennydd. Fodd bynnag, mae ei chofleidio fel proses araf wedi golygu ei bod wedi bod yn hwyl bob amser.

Rydw i’n graddol wella o ran adnabod rhai o’r rhywogaethau mwyaf cyffredin yn y maes, a bob hyn a hyn, rydw i’n llenwi bwlch ar y mapiau dosbarthu hyd yn oed – sy’n helpu i warchod y rhywogaethau yma ar gyfer y dyfodol.

Mae gwir angen mwy o eiriolwyr a chofnodwyr ar gyfer bryoffytau. Felly, os ydych chi wedi meddwl am roi cynnig arni erioed, ond wedi meddwl eu bod nhw braidd yn heriol – peidiwch! Gosodwch darged o 10 i chi’ch hun a rhowch gynnig arni. Pwy a ŵyr i ble fydd yn mynd â chi nesaf?

 

Rhywogaeth neu ddwy i chwilio amdanyn nhw

Mwy o ffyrdd o gymryd rhan

Beth ydi’r Mwsogl yma: Cynghorion Adnabod i Ddechreuwyr

Beth ydi’r Mwsogl yma: Cynghorion Adnabod i Ddechreuwyr

Yn 2022 wynebodd Lizzie Wilberforce yr her o geisio dysgu adnabod rhai o rywogaethau mwyaf cyffredin Prydain o fwsoglau a llysiau’r afu, ger ei chartref yng ngorllewin llaith a mwsoglyd Cymru.

How to Identify Waxcap Fungi
A red fungi growing in grass

How to Identify Waxcap Fungi

Grasslands like meadows and parks are not just home to wildflowers, they are also an important habitat for waxcap fungi.

Let it Bloom June: No Mow May is Over, What’s Next?
A meadow with Oxeye daisies, lush green grass and woodlands in the background

Let it Bloom June: No Mow May is Over, What’s Next?

Plantlife's Road Verges Advisor Mark Schofield reveals how to keep your thriving No Mow May flowering lawn blossoming into June.

Mae Natur am Byth! yn bartneriaeth traws-dacsa, sy’n golygu bod llawer o wahanol sefydliadau’n cydweithio i achub amrywiaeth o rywogaethau – o bryfed a phlanhigion i adar. Mae hyn yn bwysig oherwydd pan fydd unrhyw rywogaeth yn cael ei cholli o ecosystem, mae’n gallu gwneud yr ecosystem gyfan yn wannach ac yn llai abl i ymdopi â newid, dim ots pa fath o rywogaeth ydyw.

Un elfen y mae rhaglen Natur am Byth yn canolbwyntio arni yw rhyfeddodau bach Gororau Cymru. Mae gan yr ardal yma amrywiaeth gyfoethog o fwsoglau a llysiau’r afu, cennau, ffyngau a phryfed. Mae gan y rhywogaethau hyn i gyd un peth yn gyffredin: yn gyffredinol maen nhw’n eithaf bach. Dydi llawer o bobl ddim yn edrych yn ddigon manwl i’w gweld nhw – a dyna beth rydyn ni eisiau ei newid.

Pam mae’n bwysig dod o hyd i gennau prin a’u cofnodi

Ond cyn i ni allu dechrau gwarchod rhywogaethau prin, mae angen i ni wybod beth yw ein sefyllfa bresennol ni. Mae ‘monitro sylfaen’ yn rhoi darlun i ni o sut gyflwr sydd i’n rhywogaethau targed, a’r safleoedd lle maen nhw’n bodoli – fe allwn ni wedyn ddefnyddio’r data yma i gynllunio sut byddwn ni’n rheoli’r ardaloedd hynny ar gyfer byd natur. Fe allwn ni hefyd dracio sut mae’r rhywogaethau hyn yn adfer yn y dyfodol.

A bushy brown lichen

Felly, fe wnes i fynd allan i safleoedd hardd iawn yng Nghanolbarth Cymru i ganfod rhai o rywogaethau targed y prosiect o gennau. Dyma beth wnes i ei ganfod:

  • Y cen Bryoria fuscecens brown trwchus, oedd yn hongian i lawr mewn clystyrau blewog
  • Y cen Smotyn Pwyllog sydd ond â chofnodion o 6 choeden yn Nghymru
  • Y cen Smotyn Tân Geraniwm sydd â chyrff ffrwytho oren llachar bach iawn wedi’u gosod yng nghanol crwst o ronynnau gwyrdd pistachio

Yr hyn wnes i ei ddarganfod yn ystod diwrnod o ganfod cennau:

Fe all canfod cennau fod fel chwilio am nodwydd mewn tas wair – ond bod y nodwydd mor fach â blaen pin, a choetir ydi’r das wair.

Fe fues i mewn glaw trwm, ar goll yn chwilio am goed, fe fu’n rhaid i mi hel gwartheg oedd yn ceisio bwyta fy llyfr nodiadau i ffwrdd, ac fe wnes i dreulio llawer rhy hir yn syllu drwy fy lens llaw yn edrych ar bob twll a chornel am rai o’r rhyfeddodau bach yma.

Ar adegau roeddwn i’n teimlo fy mod i’n byw yn y deyrnas fechan honno. Roeddwn i’n dod ar draws pryfed ac yn dychryn am fy mywyd wrth feddwl eu bod nhw’n enfawr, ond fe fyddwn i’n tynnu fy llygad oddi wrth y lens llaw ac yn synnu wedyn at gymhlethdod aruthrol y byd enfawr rydyn ni’n byw ynddo.

An old oak tree in a woodlands

Mae wedi bod yn bleser gweithio i gasglu’r data y mae posib eu defnyddio i ddangos bod prosiect Natur am Byth yn cael effaith gadarnhaol ac yn cefnogi’r rhywogaethau yma.

Nid yn unig y mae gan y prosiect y potensial i gefnogi’r cennau prin yma i adfer, ond hefyd mae ganddo’r potensial i newid canfyddiadau – gan chwyddo’r bydoedd cudd rydyn ni’n eu hanwybyddu’n ddyddiol ac arddangos y rhyfeddodau bach prin ac arbennig sy’n byw ynddyn nhw.

Meryw ar y Copaon: Fforest Troedfedd o Uchder

Meryw ar y Copaon: Fforest Troedfedd o Uchder

Cyfle i ddarganfod y coetiroedd cam, cnotiog ar gopaon uchaf, gwylltaf Cymru, wrth i Robbie Blackhall-Miles ddatgelu cyfrinachau coetiroedd bach ond hudolus Eryri, sef Meryw a Helyg Bach.

Why the Wild Leek is a Symbol of Wales

Why the Wild Leek is a Symbol of Wales

The Wild Leek has been a symbol of Wales for so long that its stories date back to St David himself.

Mistletoe: Why the Kissing Plant is a Parasite

Mistletoe: Why the Kissing Plant is a Parasite

Discover Mistletoes unusual way of surviving, alongside a host of other fascinating parasitic plants, in this in-depth read.

Partneriaeth Natur am Byth yw prosiect Adfer Gwyrdd blaenllaw Cymru. Mae’n uno naw elusen amgylcheddol gyda Chyfoeth Naturiol Cymru (CNC) i gyflwyno rhaglen treftadaeth naturiol ac allgymorth fwyaf y wlad i achub rhywogaethau rhag difodiant ac ailgysylltu pobl â byd natur. Diolch i chwaraewyr y Loteri Genedlaethol dyfarnwyd mwy na £4.1m o’r Gronfa Dreftadaeth i’r bartneriaeth ym mis Mehefin 2023. Mae CNC wedi cyfrannu £1.7m ac mae partneriaid Natur am Byth wedi sicrhau £1.4m pellach gan Lywodraeth Cymru, Cyngor Celfyddydau Cymru a nifer o ymddiriedolaethau elusennol, sefydliadau a chyfranwyr corfforaethol. Mae’r rhain yn cynnwys rhoddion gan Sefydliad Esmée Fairbairn, a chefnogaeth sylweddol gan Gynllun Cymunedau Treth Gwarediadau Tirlenwi Llywodraeth Cymru sy’n cael ei weinyddu gan Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru (WCVA).

Rydw i’n ddigon ffodus i fod wedi gweithio yn ein coedwigoedd glaw tymherus ni ers ymhell dros ddegawd bellach, ac er bod llawer o’n gwaith diweddar ni yma yn Plantlife wedi canolbwyntio ar ardaloedd coedwigoedd glaw Lloegr, drwy ein prosiect ‘LOST’ yn Ardal y Llynnoedd a’r prosiect ‘Building Resilience’ yn Ne Orllewin Lloegr, y ddau wedi’u cyllido gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, rydw i wedi cael y cyfle i fynd allan i rai o’n coedwigoedd glaw ni yng Nghymru yn ystod yr wythnosau diwethaf ac wedi cael fy atgoffa pa mor arbennig ydyn nhw.

 Llysiau’r ysgyfaint yn Nolmelynllyn

Roedd y cyntaf o’r ymweliadau yma â stad Dolmelynllyn yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn y Ganllwyd i edrych ar y trawsblannu ar gennau Llysiau’r Ysgyfaint a wnaethom bum mlynedd yn ôl. Yn wreiddiol, roedd hon yn ymgais i achub y cennau yma o hen goeden Onnen a oedd yn llythrennol wedi’i gwisgo mewn cennau Llysiau’r Ysgyfaint, o dri math, a gafodd ei chwythu i’r llawr mewn storm haf. Mae trawsblannu’r rhywogaethau deiliog mawr yma’n weddol syml yn ymarferol ond mae’n anodd ei wneud yn iawn, y gamp yw dod o hyd i’r gilfach iawn ac un sydd i o afael dannedd gwlithod. 

Does dim posib gwarantu llwyddiant ac roedd mwyafrif y trawsblaniadau yma wedi’u colli i wlithod. Cafwyd rhai llwyddiannau nodedig serch hynny, gyda’r ‘lob scrob’ Lobarina scrobiculata yma’n ffynnu ar sycamorwydden, a gorau oll gan mai dyma un o’r cennau llysiau’r ysgyfaint prinnach yng Nghymru. Mae gan yr ardal lle cafodd hwn ei drawsblannu gymunedau ysblennydd o gennau ar hen goed ynn, derw a sycamorwydd, yr arddangosfa orau o gennau llysiau’r ysgyfaint yng Nghymru mae’n debyg gyda digonedd o Lysiau’r Ysgyfaint y Coed Lobaria pulmonaria, Cen Memrwn Ricasolia amplissima, ‘Stictas Drewllyd’ Sticta fuliginosa a Sticta sylvatica a Chroen jeli glas Leptogium cyanescens

I fyny yn y cymylau yn Nhrawsfynydd

Aeth ymweliad safle arall â mi i goetir anghysbell ger Trawsfynydd lle rydym yn helpu Cyfoeth Naturiol Cymru i ganfod y ffordd orau o reoli’r coetir yma. Er mai dim ond ychydig filltiroedd i fyny’r ffordd o’r Ganllwyd mae’r safle yma, dyma goetir tra gwahanol i Ddolmelynllyn gan ei fod ar uchder uwch ac yn agored i lefelau uwch o lawiad. Mae’n ffafrio gwahanol gymunedau o gennau a bryoffytau gyda’r hyn y gellid ei ystyried yn gennau ‘coedwig cwmwl’ a fflora bryoffyt ‘gorgefnforol’ cyfoethog sy’n cynnwys llawer o rywogaethau prin.

Mae hyn hefyd wedi fy atgoffa i o ba mor amrywiol yw ein coedwig law ni, yn yr un ffordd â nad oes unrhyw ddau wlybdir, aber neu fynydd yr un fath, nid oes unrhyw ddarn o goedwig law dymherus yr un fath. Maent i gyd yn amrywio yn ôl daeareg, topograffeg, agwedd, hinsawdd, hanes, rheolaeth ac ati; mae ein coedwig law dymherus ni yn Ne Orllewin Lloegr yn dra gwahanol i’r un yng Ngorllewin yr Alban, gyda Chymru rywle yn y canol. Mae ‘cefnforedd’ yn dylanwadu’n arbennig arnynt – i ba raddau mae agosrwydd at Fôr yr Iwerydd yn dylanwadu ar yr hinsawdd – ac yn fras maent yn sychach ac yn fwy heulog i’r de ac yn llawer gwlypach i’r gogledd.

Mae hyn yn y bôn yn golygu na fyddwch chi byth yn gweld yr un pethau ddwywaith ac mae oes o archwilio ar gael. Byddwn yn annog unrhyw un i estyn am lens llaw (nid yw’n hanfodol o bell ffordd, ond yn bendant mae’n helpu i werthfawrogi’r pethau bach) a mynd allan i archwilio.

Dyma rai o fy hoff goedwigoedd glaw i ar gyfer ymweld â nhw yng Nghymru:

  • Hafod y Llan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a choetiroedd Nant Gwynant, yn swatio o dan yr Wyddfa
  • Coed Felinrhyd Coed Cadw a Llennyrch yn Nyffryn Ffestiniog
  • Dolmelynllyn yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn y Ganllwyd, i’r gogledd o Ddolgellau
  • Coed Garth Gell yr RSPB, ar y Fawddach i’r gorllewin o Ddolgellau
  • Coed Crafnant Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn Nyffryn Artro
  • Coed Cwm Cletwr Cyfoeth Naturiol Cymru, i’r de o Fachynlleth
Newyddion Ffermio Cymru
Black cow and white cow in Welsh Upland background trees and hills

Newyddion Ffermio Cymru

Mae glaswelltiroedd amaethyddol yn rheoli tirwedd wledig Cymru. Mae dod o hyd i ffyrdd o adfer cynefinoedd llawn rhywogaethau i ffermydd yn flaenoriaeth i Plantlife Cymru.

Rare Fungus spotted at Kenfig National Nature Reserve
Brown topped fungus with yellow gills in a green grassy area

Rare Fungus spotted at Kenfig National Nature Reserve

Chris Jones, the Warden of Kenfig National Nature Reserve, recently found the very rare fungus, during a routine survey.

Discovering Wales’ Extraordinary Rainforest Lichens

Discovering Wales’ Extraordinary Rainforest Lichens

Mae Dave Lamacraft, Arbenigwr Cennau a Bryoffytau Plantlife, yn mynd allan i ddarganfod cyfoeth o gennau rhyfeddol sy’n galw coedwigoedd glaw Cymru yn gartref.